Over weinig onderwerpen bestaan zoveel misverstanden als over werkdruk. Het zou vaag zijn, tussen de oren zitten en niet te meten zijn.
Na ruim vijftien jaar diskussie over het thema "werkdruk" zijn de deskundigen het in grote meerderheid eens over de te hanteren definitie:
"Werkdruk onstaat wanneer een medewerker niet, of met moeite, binnen de beschikbare tijd kan voldoen aan de gestelde eisen (kwantitatief en/of kwalitatief), en onvoldoende mogelijkheden heeft om de achterliggende oorzaken van de problemen op te lossen."
In gewoon Nederlands: je hebt te weinig tijd om je werk te doen, en je hebt bovendien zelf onvoldoende mogelijkheden om dat op te lossen. Te hoge werkdruk is het gevolg van onbalans tussen tijd en taken.
Af en toe (te) hoge werkdruk hoeft geen probleem te zijn. Veelvuldig of structureel te hoge werkdruk is dat wel.
| Werkdruk: definities en begrippen op een rij |
| stress |
"Een algemeen syndroom met lichamelijke, motivationele, emotionele en gedragsmatige aspecten dat een reactie is op (psychische) overbelasting" (van Veldhoven e.a., Psychosociale arbeidsbelasting en werkstress in Nederland). Stress uit zich veelal in hormonale reacties van het lichaam (adrenaline en andere stresshormonen), die lichaam en geest in staat moeten stellen zich te weren tegen de optredende overbelasting. |
| stressor |
Stressveroorzaker. Werkdruk is een mogelijks stressor. Maar ook andere vormen van 'gevaar' of 'bedreiging', zoals agressie op het werk of toekomstonzekerheid kunnen stressoren zijn.
Er zijn ook stressoren buiten het werk. Echtscheidingen en verhuizingen zijn bekende stressoren, maar ook vakantie kan een stressor zijn. |
| werkstress |
Door het werk veroorzaakte stress. |
| werkdruk |
Werkdruk onstaat wanneer een medewerker niet, of met moeite, binnen de beschikbare tijd kan voldoen aan de gestelde eisen (kwantitatief en/of kwalitatief), en onvoldoende mogelijkheden heeft om de achterliggende oorzaken van de problemen op te lossen. |
| werklast |
Al het werk dat een medewerker moet doen: hoeveelheid + moeilijkheidsgraad + kwaliteitsnormen + tempo (kwantiteitsnormen). Werklast wordt anders dan werkdruk beschouwd als neutraal begrip (een hoge werklast hoeft geen probleem te zijn) (E. de Kleijn en K. Bosch - TNO Arbeid, november 2000). |
| psychosociale arbeidsbelasting |
Alle oorzakelijke factoren (stressoren) in de arbeidssituatie die langs psychologische en/of sociale weg een impact hebben op de werknemers (Van Veldhoven e.a., Psychosociale arbeidsbelasting en werkstress in Nederland, 1999). |
| mentale belasting |
De mate waarin een werknemer zich tijdens het werk moet concentreren, moeilijke problemen oplossen of voortdurend inspelen op nieuwe situaties |
| emotionele belasting |
De mate waarin het werk invloed heeft dan wel een beroep doet op emotionele eigenschappen: aangrijpende situaties dan wel de confrontatie met agressie en/of gevaar |
| regelmogelijkheden |
De mate waarin een werknemer zelf de (werkdrukgerelateerde) factoren om hem heen kan beïnvloeden: pauzes, planning, taakstelling, werkmethode enz. Jarenlang luidde de klassieke theorie dat met name de combinatie van hoge werkdruk en weinig regelmogelijkheden tot werkstress leidt. Onderzoek van bijna 70.000 VBBA-vragenlijsten wijst uit dat dit niet het geval is: 'als prototype van een werknemer met werkstress zou kunnen gelden de goed opgeleide professional, van boven de 35, die - werkend met en voor mensen - afwisselend en verantwoordelijk werk met veel regelmogelijkheden heeft, maar die wel hard moet werken' ('Werkstress in beeld' M. van Veldhoven e.a., 1999) |
| burnout |
"Opgebrand zijn", blijvende (langdurige) overspannenheid |
Is werkdruk subjectief? Ja en nee. Het subjectieve "gevoel van werkdruk" wordt via onze hersenen omgezet in objectieve lichamelijke processen: stresshormonen, gespannen spieren, hoge bloeddruk.
Bij de één leidt dat sneller tot klachten dan bij de ander. Net zoals de één eerder rugklachten krijgt van te zwaar tillen dan de ander.
Toch is er een verantwoorde objectieve norm voor te zwaar tillen ontwikkeld. Hetzelfde is mogelijk voor werkdruk. Kortom: werkdruk is net zo objectief te beoordelen als de meeste andere arbeidsomstandighedenrisico's.
Of werkdruk te hoog is, is te meten. Daarvoor zijn verschillende instrumenten ontwikkeld.
Metingen van werkdruk bestaan vaak uit belevingsvragen, en zijn dus op zich genomen subjectief. Toch heeft onderzoek uitgewezen dat meting via vragenlijsten vrijwel even betrouwbare resultaten oplevert als andere, veel duurdere, manieren van medisch onderzoek.
Oorzaken van te hoge werkdruk
|
Werkdruk heeft vele gezichten én vele mogelijke oorzaken, die elkaar vaak ook nog eens versterken. Fundamentele oorzaken zijn vaak te vinden in de wijze waarop het werk binnen een bedrijf wordt georganiseerd. Van slechte planning tot onvoldoende opgeleid personeel. Van strakke en onwerkbare procedures tot slechte hulpmiddelen en falende automatisering.
De Quick Scan Werkdruk heeft de belangrijkste oorzaken ingedeeld in een aantal groepen, die zichtbaar worden in het gehanteerde werkdrukmodel. . |
Daarnaast heeft werkdruk óók een individuele component: de één kan nu eenmaal meer aan dan de ander. Daarbij vormen overigens juist de méér gemotiveerde werknemers de grootste risicogroep.
Gezondheidsgevaar voor werknemers
|
Te hoge werkdruk leidt tot werkstress. En als werkstress té lang voortduurt kan dat tot ernstige gezondheidsschade leiden: psychische klachten (burnout!), maar ook hart- en vaatziekten.
Volgens de EU is overbelasting op het werk de oorzaak van twintig procent van de hartklachten in de Europese Unie. De ongezonde levensstijl die samenhangt met teveel stress leidt bovendien tot een grotere kans op kanker, terwijl ook nek, armen en onderrug onder stress lijden. (EU-onderzoek 2002)
Werkdruk leidt ook tot gehaast en onoplettend gedrag, met als gevolg onveilige situaties en soms (ernstige) ongevallen. (Bron: TNO).
Een structureel te hoge werkdruk is niet goed voor de sfeer op een afdeling en voor het plezier dat mensen in hun werk hebben. Daarnaast leidt het tot slechtere werkprestaties. Meer fouten, minder leverbetrouwbaarheid, minder reflectie op het eigen werk en minder vernieuwing en creativiteit.
Kortom: redenen genoeg om te hoge werkdruk tijdig te signaleren en aan te pakken.
Jarenlang was Nederland Europees koploper op het gebied van te hoge werkdruk. Inmiddels hebben landen als Zweden en Finland die (twijfelachtige) eerste plaats overgenomen. Dit mag echter niet verhullen dat de werkdruk onder Nederlandse werknemers in 2006 hoger was dan ooit tevoren. Na een daling in de jaren 2000 tot 2002, stijgt de werkdruk namelijk weer sinds 2003.
Voor 34% van de werknemers was de werkdruk in 2006 problematisch (Arbobalans 2006), ofwel voor ongeveer 2,4 miljoen mensen.
Werkdruk in Nederland tussen 1996 en 2006.
Bron: arbobalans.
De cijfers over 2004 waren via de arbobalans niet te achterhalen
|
Veel sectoren kennen een te hoge werkdruk. Koploper zijn subsectoren van de gezondheids- en welzijnszorg, het onderwijs en
de industrie. De sector financiële dienstverlening, vanouds een "kopkloper" is qua positie in het rijtje sectoren met hoge werkdruk iets teruggevallen.
De werkdruk stijgt met de bedrijfsomvang. In bedrijven met 1 tot 5 werknemers
geeft 22% te kennen last te hebben van werkdruk. In bedrijven met 100 of meer
medewerkers is dit percentage opgelopen tot 37%. (bron: Arbobalans 2006)
Pikant detail: de verzekeringsbranche
Toen werknemersonderzoek van FNV Bondgenoten midden 2007 uitwees dat de werkdruk bij commerciële verzekeraars een flink knelpunt was, stonden de werkgevers op hun achterste benen: "hier was niets, maar dan ook niets van waar."
Inmiddels meldt óók de arbobalans 2006 dat werknemers bij verzekeringswezen en pensioenfondsen het twijfelachtige genoegen mogen smaken te horen tot de top 15 van sectoren met de hoogste werkdruk in Nederland. De sector scoort met 38% dik vier procent hoger dan het landelijk gemiddelde... |
Gezondheidsnormen en regels
|
 In de arbowet die sinds 1 januari 2007 van kracht is, is werkdruk met onderwerpen als agressie, intimidatie en seksuele intimidatie samengevoegd tot het verzamelthema 'psycho-sociale arbeidsbelasting' (PSA).
"De werkgever voert, binnen het algemeen arbeidsomstandighedenbeleid, een beleid gericht op voorkoming en indien dat niet mogelijk is beperking van psychosociale arbeidsbelasting" (arbowet artikel 3.2).
De nadere uitwerking daarvan in het Arbobesluit, middels een zogenaamde 'agendabepaling' verplicht de werkgever onder andere tot het inventariseren en evalueren van het risico, en het geven van voorlichting.
Handen en voeten geven aan het arbobesluit:
- beoordeel de omvang en ernst van het risico ('nulmeting')
- analyseer de voornaamste werkdrukveroorzakende en werkdrukverhogende factoren
- neem maatregelen, met daarin de volgende elementen:
--> aanpassen van de organisatie van het werk, gericht op het wegnemen dan wel verminderen van werkdrukverhogende aspecten
--> aanpassen van de inhoud van de functie, met name het vergroten van de mogelijkheden om zelf het werk in te delen en te plannen
--> indien noodzakelijk en mogelijk verminderen van mentale druk die het werk veroorzaakt
--> het op peil houden dan wel brengen van opleiding en kwalificatie
--> aanpassen van de stijl van leidinggeven
--> verhogen van zelfredzaamheid, onder andere door voorlichting en onderricht
- controleer de tijdige en correcte uitvoering van de plannen
- evalueer de plannen: zijn de beoogde resultaten behaald, of niet? Zonee: waarom niet? Zoja: waarom? (faal- en succesfactoren)
Zonodig is een vervolgmeting de eerste stap van een volgende ronde, daarbij inbegrepen nieuwe, aangepaste maatregelen nemen. |
Het is inmiddels mogelijk om een norm vast te stellen voor te hoge werkdruk. Door Onderzoeksorganisatie NWO is een uitgebreide studie gedaan op basis waarvan voorspeld kan worden wanneer mensen met een hoge werkdruk psychische klachten krijgen.
NWO heeft gedurende 4,5 jaar meer dan 12000 werknemers in 45 bedrijven gevolgd. Bij deze werknemers zijn vragenlijsten afgenomen en zij zijn periodiek op het spreekuur van de bedrijfsarts geweest. Op basis van deze gegevens is het mogelijk om bij een bepaalde werkdruk te voorspellen hoeveel procent van de werknemers op termijn met psychische klachten uitvallen.
Op initiatief van FNV en FNV Bondgenoten hebben de meest vooraanstaande werkdrukdeskundigen van Nederland (afkomstig van TNO, Universiteit van Amsterdam, Universiteit Tilburg, Instituut Werk en Stress) zich gebogen over een norm voor te hoge werkdruk. Op dit moment bestaat er overeenstemming hoe deze norm het beste kan worden vorm gegeven. Daarbij wordt vooral gemeten op een zogenaamd 'vroeg effect' van te hoge werkdruk, namelijk de aan het werk gerelateerde vermoeidheid.
Een mogelijke grenswaarde voor te hoge werkdruk
Als méér dan vijftig procent van de werknemers in een groep volgens onderzoek met behulp van bestaande (VBBA)-vragenlijsten ernstig vermoeid is, is de werkdruk in deze groep te hoog. |
Een te hoog percentage werkgerelateerde vermoeidheid leidt tot gezondheidsklachten en ziekte. De concept-werkdruknorm komt erop neer dat als méér dan vijftig procent van de werknemers in een groep op grond van onderzoek ernstig vermoeid is, de werkdruk in deze groep te hoog is. De norm is in deze vorm dus alléén toepasbaar op groepen werknemers, niet op individuen.
- beoordeel de omvang en ernst van het risico ('nulmeting')
- analyseer de voornaamste werkdrukveroorzakende en werkdrukverhogende factoren
- neem maatregelen, met daarin de volgende elementen:
--> aanpassen van de organisatie van het werk, gericht op het wegnemen dan wel verminderen van werkdrukverhogende aspecten
--> aanpassen van de inhoud van de functie, met name het vergroten van de mogelijkheden om zelf het werk in te delen en te plannen
--> indien noodzakelijk en mogelijk verminderen van mentale druk die het werk veroorzaakt
--> het op peil houden dan wel brengen van opleiding en kwalificatie
--> aanpassen van de stijl van leidinggeven
--> verhogen van zelfredzaamheid, onder andere door voorlichting en onderricht
- controleer de tijdige en correcte uitvoering van de plannen
- evalueer de plannen: zijn de beoogde resultaten behaald, of niet? Zonee: waarom niet? Zoja: waarom? (faal- en succesfactoren)
Zonodig is een vervolgmeting de eerste stap van een volgende ronde, daarbij inbegrepen nieuwe, aangepaste maatregelen nemen. |
Plan-do-check-act.....en u wordt ook werkdruk de baas! |
FNV Arbokaart
