Daglicht en de wetenschap

Laatste update: 26 augustus 2002

Natuurlijk : goed licht op de werkplek is belangrijk. Voor de veiligheid en om het werk te kunnen doen. En daarom worden er aan bijvoorbeeld licht in een klaslokaal hele andere eisen gesteld, dan aan licht in de cabine van de metro-machinist.
Weinig aandacht is er tot nu toe geweest voor het belang van licht voor de gezondheid.

Helemaal waar is dat niet. Dat licht, en dan met name daglicht, ook belangrijk is voor de stemming van mensen, dus de psychologische kant, is altijd onderkend. Dat is bijvoorbeeld een belangrijke reden geweest om in de wet vast te leggen, dat mensen - daar waar de werkgever dat redelijkerwijs kan doen - een werkplek te geven mét daglicht.

De laatste jaren verschijnen er steeds meer wetenschappelijke publicaties over het belang van daglicht voor de gezondheid en meer specifiek het menselijk functioneren. Bovendien zijn er organisaties en bedrijven die zich buigen over de vraag hoe de uitkomsten uit deze onderzoeken kunnen worden vertaald in de praktijk. Voor het stuk hieronder hebben we gebruik gemaakt van diverse publicaties van de Stichting Licht en Gezondheid en de Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde. Bij deze organisaties zijn, naast verlichtingsdeskundigen uit het bedrijfsleven, ook bijvoorbeeld artsen, universitair onderzoekers, ingenieurs, technici en architecten aangesloten. De telefoonnummers van beide stichtingen staan achteraan dit stuk vermeld.

Daglicht en gezondheid.

Medisch onderzoek wijst uit, dat veel mensen in de winterperiode last hebben van "winterblues", of zelfs ernstige depressies als gevolg van een tekort aan licht tijdens de winterperiode.
Diverse onderzoeken noemen cijfers. Zo zou 3 % van de bevolking tussen 18 en 65 jaar in deze periode last hebben van (soms ernstige) depressies, die het direct gevolg zijn van te weinig licht. Het gaat daarbij vaker om vrouwen dan om mannen.
De helft van alle mensen heeft in deze maanden last van vermoeidheid en lusteloosheid, een deel van hen voelt zich sneller teneergedrukt. Niet alleen het humeur leidt er onder. Het lijkt er ook op dat er een duidelijke invloed is op werkprestaties : lagere concentratie en een mindere prestatie. Onderzoeken die in andere landen zijn gehouden (bijv. de Scandinavische landen) noemen vergelijkbare getallen.

Hoe belangrijk daglicht kan zijn voor werknemers blijkt uit een vergelijkend onderzoek dat enkele jaren achter elkaar werd gehouden onder werknemers met een werkplek mét daglicht (de daglichtgroep) en mensen met een werkplek zonder daglicht (de kunstlichtgroep). Gemeten werd de stemming, stress, het omgaan met stress en de slaapkwaliteit in januari en in mei. Uit het onderzoek blijken duidelijke verschillen. Bij de meting in mei scoorde de daglichtgroep een betere stemming, en rapporteerde minder stress dan in de winter, terwijl bij de kunstlichtgroep géén verbetering te zien was van de winter- naar de zomermeting.

Een ander onderzoek onder ploegenwerkers wijst uit, dat de kans op fouten tijdens het werkproces nauw samenhangt met ons biologisch ritme. Tussen 2 en 6 uur 's nachts is die foutkans het grootst. Ook de rest van de dag is het concentratievermogen niet aldoor hetzelfde met dan weer meer, dan weer minder kans op fouten.

Licht beïnvloedt het bioritme.

Medici hebben zich afgevraagd hoe dit te verklaren is. Onderzoek toont aan, dat licht - en dan in de eerste plaats daglicht - heel belangrijk is voor het menselijk lichaam en daardoor voor het menselijk functioneren. Licht beïnvloedt het dag/nachtrimte - meer dan dat : onze biologische klok - en daarmee allerlei processen in ons lichaam. Het gaat dan bijvoorbeeld om de aanmaak van hormonen, de aanmaak van stoffen die ons wakker houden of juist doen slapen. Het beïnvloedt ons eetpatroon en onze lichaamstemperatuur.
In het menselijk brein bevindt zich een heel klein orgaantje, dat dit bioritme regelt. Het wordt geactiveerd door het via de ogen binnenvallende licht. In reactie hierop geeft het signalen af aan onze hersenen, en zet zo een heel proces in werking dat zo'n 24 uur duurt - precies een etmaal dus - om weer te beginnen bij het begin.

Te weinig licht, of op de verkeerde momenten toegediend, kan dit proces behoorlijk beïnvloeden. Het kan leiden tot gezondheidsklachten, slaapstoornissen, stress, concentratiestoornissen en allerlei gevoelens van onbehagen en niet-welbevinden. Het is een bekend fenomeen bij mensen in ploegendienst, bij wie de biologische klok telkens wordt ontregeld. Mensen die heel lang achter elkaar in ploegendienst werken krijgen vaak op den duur gezondheidsklachten. Slaapstoornissen komen erg veel voor.

Een lichtpatroon, dat aansluit op ons biologisch bestaan - een mens is immers een dagdier, geen nachtdier - is dus van vitaal belang voor onze gezondheid.
Daglicht neemt daarin een bizondere positie in, blijkt uit het wetenschappelijk onderzoek.
Daglicht is een "levende" vorm van licht. Het bevat een breed kleurenspectrum, maar ook veel verschillende "soorten" straling, waarvan er enkele belangrijk zijn voor de aanmaak van vitamines. Daglicht is een variabele vorm van licht, het variëert gedurende de dag, zowel door de draaiing van de zon, als door de wisselingen in de weersomstandigheden. Het heeft een hoge intensiteit, en blijkt een positieve gevoelswaarde te hebben.

Artsen hebben ontdekt, dat mensen, die erg winter-depressief zijn, erg gebaat zijn bij het toedienen van bepaalde soorten licht op de juiste momenten. Men heeft ook experimenteel deze soorten licht op werkplekken gebruikt met te weinig licht (bijvoorbeeld bij nachtdiensten) en het lijkt er op dat ook de negatieve effecten van werken in de nacht kunnen verminderen (ze worden er niet door opgeheven!) als er een effectief "lichtbeleid" voor die werkplekken wordt gehanteerd.

Lichtbeleid voor de werkplek - mét gebruik van daglicht - steeds belangrijker.

Dit alles heeft verlichtingsdeskundigen op het spoor gebracht om onderzoek te doen naar betere verlichting op de werkplek.
Sommigen kijken daarbij vooral naar de mogelijkheden van kunstlicht en stellen zichzelf de vraag waar kunstlicht aan moet voldoen om goed genoeg te zijn op de werkplek. Niet altijd is het mogelijk om daglicht als verlichting te gebruiken (omdat er geen technische mogelijkheden zijn, omdat het werk het niet toelaat, of omdat het werk gebeurt op tijden dat de zon onder is). Het ontwikkelen van goed kunstlicht en het goed gebruiken van kunstlicht is voor die situaties van belang. Kunstlicht heeft allerlei nadelen, die men wil proberen op te lossen. Het is heel monotoon licht, het meeste kunstlicht is niet gelijkmatig (er zit een nauwelijks zichtbare flikkering in, wat heel vermoeiend is voor de ogen). Hoewel er grote stappen vooruit worden gezet bij het ontwikkelen van nieuwe vormen van kunstlicht, is het overigens nog niet gelukt om een vorm van kunstlicht te ontwikkelen, dat het daglicht helemaal evenaart. Daglicht, als onderdeel van een goed lichtklimaat, blijft daarom naast kunstlicht van belang.

Andere verlichtingsdeskundigen gaan vooral na hoe er een betere combinatie gemaakt kan worden tussen kunstlicht en daglicht. Daglicht vormt dan de basis, kunstlicht vult dit aan om op die momenten, dat er onvoldoende daglicht is, toch te zorgen dat de werkplek voldoende verlicht is. Bevindingen van artsen over de relatie licht en gezondheid worden daar dan bij meegenomen. Dan blijkt dat mensen graag aan het begin van de dag extra licht hebben op hun werk. Artsen denken dat dat er mee te maken heeft, dat licht er voor zorgt dat de aanmaak van het slaaphormoon wordt stopgezet.
Er is overigens nog een groot niet genoemd verschil tussen daglicht en kunstlicht. Daglicht is gratis. Architecten en ingenieurs hebben dan ook berekeningen gemaakt van de electriciteitsbesparing die een groter gebruik van daglicht kan opleveren. Verlichting in gebouwen verbruikt ongeveer 25 % van al onze electrische energie. In sommige kantoren wordt 10 % van de totale electriciteitskosten besteed aan koeling en ventilatie voor het afvoeren van de warmte die bij de ingeschakelde verlichting vrijkomt. Een beter gebruik van daglicht kan dus in sommige situaties - naast een voor werknemers aangenamer werkklimaat - grote besparingen opleveren!

Zie voor diverse publicaties :

Stichting Onderzoek Licht en Gezondheid (SOLG), tel. 040 - 2475092. De Stichting stelt zich ten doel om de medisch-wetenschappelijke kennis van de invloed van licht op de mens te vergroten en zowel curatieve als preventieve toepassingsmogelijkheden van licht in relatie tot gezondheid te bevorderen. Webadres: www.solg.nl
Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde (NSVV), tel. 026 - 3562466. Deze stichting heeft als doelstelling : het bevorderen van kennis en het verspreiden van informatie, ter verbetering van de toepassing van licht, ten voordele van de samenleving. De stichting heeft een speciale commissie, die zich buigt over het aspect licht en gezondheid.